سؤال اول هر علاقه‌مندی که به پیکرتراشی سنگ نزدیک می‌شود این است: با چه سنگی شروع کنم؟ انتخاب سنگ مسیر کار را کاملاً تغییر می‌دهد؛ سختی، بافت و رگهٔ سنگ تعیین می‌کند با چه ابزاری کار کنید، کار چند وقت می‌کشد و اثر نهایی در کجا بدرخشد. این راهنما سه سنگ پرکاربرد پیکرتراشی را از نگاه تجربهٔ کارگاهی مرور می‌کند.
۱) مرمر — سنگ سنتی پیکرتراشی
مرمر سنگی دگرگون‌شده از سنگ آهک است؛ بلورهای کلسیت آن زیر قلم آرام می‌نشینند و جزئیات ظریف می‌گیرند. سختی آن روی مقیاس موس حدود ۳ تا ۴ است؛ یعنی با قلم فولادی و چکش سبک قابل حجاری است. به همین دلیل از دوران باستان تا میکل‌آنژ — که سنگ کارارا را می‌تراشید — سنگ اصلی پیکرتراشی بوده است. نکتهٔ مهم: مرمر در برابر اسید و باران اسیدی حساس است و برای فضای باز شهری انتخاب اول نیست.
۲) گرانیت — سخت‌ترین، ماندگارترین
گرانیت سنگی آذرین و درونی است از کوارتز، فلدسپار و میکا؛ سختی کوارتز روی مقیاس موس ۷ است و کل سنگ در بازهٔ حدود ۶ تا ۷ می‌نشیند. با قلم معمولی نمی‌توانید پیش بروید — ابزار کارباید و دیسک الماسه لازم است. اما در ازای این سختی، مقاومتی بی‌رقیب در برابر آب‌وهوا و آلودگی می‌گیرید؛ به همین خاطر برای المان شهری و تندیس فضای باز، گرانیت انتخاب نخست است. من سال‌ها با گرانیت خاکستری زادراک کار کرده‌ام و بافت ریزدانهٔ آن را برای جزئیات دقیق می‌شناسم.
۳) تراورتن — سنگ ایرانیِ گرم
تراورتن سنگی رسوبیِ آهکی و لایه‌لایه است؛ به دلیل بافت متخلخلش با قلم مهربان‌تر رفتار می‌کند و رنگ‌های گرم (کرم، شکلاتی، قرمز) دارد. ایران از تولیدکنندگان بزرگ تراورتن جهان است و مناطق محلات و اصفهان منابع شاخص آن‌اند. مقاومت خوبش در برابر سرما و گرما، آن را هم برای نمای ساختمان و هم برای آثار حجمی فضای باز مناسب می‌کند.
جمع‌بندی کارگاهی: برای تندیس نمایشگاهی و جزئیات خیلی ظریف، مرمر؛ برای المان شهری و ماندگاری بلندمدت، گرانیت؛ برای شروع آموزش و آثار فضای باز با رنگ گرم، تراورتن. و اگر تازه‌کارید، همیشه از سنگ نرم‌تر شروع کنید — اعتماد به قلم را با سنگ سخت نسازید.
منابع:
- Encyclopaedia Britannica — Marble: britannica.com/science/marble-rock
- Encyclopaedia Britannica — Granite: britannica.com/science/granite
- Wikipedia — Mohs scale of mineral hardness: en.wikipedia.org/wiki/Mohs_scale_of_mineral_hardness
- سهم تولید تراورتن محلات در جهان: iranstoneexpo.com
- نوشتهٔ «گرانیت» در همین وبلاگ، خرداد ۱۳۹۹
— محمود کهنسال «سارو»